Karanlık Kovanda Çözülen Bir Şifre
Bir bal arısı, kovandan kilometrelerce uzakta zengin bir nektar kaynağı bulduğunda yuvasına döner ve peteğin dikey yüzeyinde tuhaf, tekrarlayan bir hareket dizisi sergiler. Yüzyıllar boyunca gözlemciler bu hareketi fark etmiş ama anlamını çözememişti. Şifreyi kıran kişi, Avusturyalı zoolog Karl von Frisch oldu. 1920'lerden itibaren onlarca yıl süren titiz deneylerle von Frisch, bu "dansın" rastgele bir kıpırdanma değil, yiyeceğin yönünü ve uzaklığını başka arılara bildiren simgesel bir dil olduğunu gösterdi. Bu keşif, bir omurgasızın soyut bilgi aktarabildiğinin ilk güçlü kanıtıydı ve von Frisch'e 1973'te Konrad Lorenz ve Nikolaas Tinbergen ile paylaştığı Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü kazandırdı.
Yuvarlak Dans ve Sallanma Dansı
von Frisch, dönen işçi arıların iki temel hareket kalıbı kullandığını saptadı. Yiyecek kovana yakınsa (kabaca 50-100 metreden az), arı dar daireler çizerek sağa sola döner; buna "yuvarlak dans" denir. Yuvarlak dans yalnızca "yakında yiyecek var" mesajını verir, yön bilgisi taşımaz; onu izleyen arılar kovanın çevresinde her yöne dağılıp arama yapar.
Kaynak daha uzaktaysa arı sallanma dansına geçer. Bu dans, sekiz rakamını andıran bir figürdür: arı düz bir hat boyunca ilerlerken karnını hızla iki yana sallar (sallanma koşusu), sonra bir yarım daire çizerek başladığı noktaya döner, düz hattı yeniden koşar ve bu kez ters yönde yarım daire çizer. Kısa ve uzun mesafe arasında (yaklaşık 25-100 metre) arılar "orak dansı" denen ara bir biçim sergiler. Asıl bilgi, sekizin ortasındaki düz "sallanma koşusu" bölümünde saklıdır.
Yön: Güneşin Açısı Yer Çekimine Çevriliyor
Sallanma dansının en şaşırtıcı yanı, yönü kodlama biçimidir. Kovanın içi karanlıktır ve dans dikey bir petek üzerinde yapılır; arının doğrudan güneşi göstermesi mümkün değildir. Bunun yerine arı, güneşe göre olan açıyı yer çekimine göre bir açıya dönüştürür.
Eğer sallanma koşusu dümdüz yukarı doğruysa, yiyecek tam güneş yönündedir. Koşu dikeyden 40 derece sağa eğikse, yiyecek de güneşin o anki konumundan 40 derece sağdadır. Aşağı doğru yapılan bir koşu, güneşin tam tersi yönü gösterir. Böylece arı, gökyüzündeki bir referansı petek üzerinde bir "harita" hâline getirir ve bu çeviriyi izleyen arılar aynı dönüşümü tersine yaparak dışarıda doğru rotayı bulur.
Mesafe: Sallanma Süresi ve Dansın Temposu
Uzaklık bilgisi, sallanma koşusunun süresine kodlanır. Koşu ne kadar uzun sürerse, yiyecek o kadar uzaktadır. Kaba bir ölçüyle, yaklaşık bir saniyelik sallanma 750-1000 metrelik bir uçuşa karşılık gelir; örneğin 2,5 saniyelik bir koşu yaklaşık 2.600 metrelik bir mesafeyi anlatır.
von Frisch aynı zamanda dansın "temposunu" da ölçtü: yakın kaynaklarda arı belirli bir sürede daha çok sekiz döngüsü tamamlar, yani daha hızlı dans eder. Kaynağın kalitesi arttıkça dans daha canlı ve ısrarlı hâle gelir; bu da daha çok arının o kaynağa yönlendirilmesini sağlar. Arı, uçtuğu mesafeyi büyük olasılıkla uçuş sırasında gözünden akıp geçen görüntü akışına ("optik akış") göre tahmin eder.
Diğer Arılar Mesajı Karanlıkta Nasıl Alır?
Kovanın içi zifiri karanlık olduğundan, dansı izleyen arılar hareketi görmez. Bunun yerine dansçının hemen arkasında ve yanında durup antenlerini ona değdirerek dansı "hissederler". Sallanma koşusu sırasında arının kanat kasları saniyede yaklaşık 200-300 titreşimlik zayıf sesler ve hava akımları üretir; izleyiciler bu titreşimleri antenlerindeki duyu organlarıyla algılar. Dansçı ayrıca kaynaktan getirdiği çiçek kokusunu ve küçük nektar örneklerini paylaşır; böylece izleyen arı yalnızca yönü ve mesafeyi değil, aradığı çiçeğin kokusunu da öğrenir.
Güneş Pusulası, Lehçeler ve Bilimsel Tartışma
Güneş gökyüzünde saatte ortalama 15 derece hareket ettiği için, arının iç saati dansın açısını buna göre sürekli düzeltir; kovanda uzun süre bekleyen bir arı bile güncel açıyı verir. Güneş bulutların ardındayken arılar, gökyüzünün mavi bölgelerindeki polarize ışık deseninden yönlerini bulur.
Farklı bal arısı türleri ve ırkları, mesafeyi biraz farklı "ölçeklerle" kodlar; von Frisch ve öğrencisi Martin Lindauer bunu arı "lehçeleri" olarak adlandırdı. 1960'larda Adrian Wenner gibi bazı araştırmacılar, arıların aslında yalnızca kokuyu takip ettiğini öne sürerek dans dilinden kuşku duydu. Tartışma, sonraki yıllarda robot arılarla yapılan deneyler ve arıların uçuş rotalarını radarla izleyen çalışmalarla büyük ölçüde von Frisch lehine kapandı.
Sallanma Dansı Neden Önemli?
Sallanma dansı, insan dışı bir canlının uzaydaki bir noktayı soyut sembollerle tarif edebildiğini gösteren ender örneklerden biridir. Bir koloni, yüzlerce dansçının paylaştığı bilgiyi birleştirerek çevresindeki en verimli çiçek tarlalarını hızla bulur ve kaynaklar değiştikçe bu "haritayı" günceller. Bu yüzden dans, hem hayvan iletişimi ve bilişi araştırmaları için bir kilometre taşı hem de tarım peyzajlarının arı kolonilerini nasıl etkilediğini anlamak isteyen ekologlar için canlı bir veri kaynağıdır.