Bilgi Ağı

Sözlük

A'dan Z'ye kısa ve net tanımlar — merak ettiğin bir terimi hızlıca öğren.

7ABCDEFGHIJKLMNOPRSTUVWYÇÖİŞ

A

ABS

ABS (Anti-Blokaj Fren Sistemi), ani ve sert fren yapıldığında tekerleklerin kilitlenmesini önleyerek sürücünün direksiyon hakimiyetini korumasını sağlayan bir otomotiv güvenlik teknolojisidir. Tekerlek hızını saniyede onlarca kez ölçüp fren basıncını otomatik olarak ayarlayan sistem, özellikle kaygan zeminlerde kontrolsüz kaymayı ve savrulmayı azaltır.

Adenozin

Adenozin, beyin ve vücutta doğal olarak bulunan bir nükleosittir; uyanık kalınan saatlerde beyin hücrelerinin enerji harcaması sonucu kademeli olarak birikir. Beyindeki A1 ve A2A reseptörlerine bağlanarak sinir hücrelerinin uyarılabilirliğini azaltır ve uyku ihtiyacını artıran sinyal yollarını harekete geçirir; kafein bu reseptörleri geçici olarak bloke ederek adenozinin etkisini engeller.

Adil Yargılanma Hakkı

Adil yargılanma hakkı, bir kişinin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde, makul bir sürede, kendini savunma imkânı tanınarak yargılanmasını güvence altına alan temel bir insan hakkıdır. Masumiyet karinesi, silahların eşitliği ilkesi ve hukuka aykırı yollarla elde edilen delillerin kullanılamaması gibi ilkeler bu hakkın temel bileşenlerindendir.

Akdeniz Diyeti

Akdeniz diyeti, Yunanistan, İtalya ve İspanya gibi Akdeniz'e kıyısı olan ülkelerin geleneksel beslenme alışkanlıklarına dayanan; bol sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve zeytinyağı tüketimini, kırmızı et ve işlenmiş gıdaların sınırlı tüketimini esas alan bir beslenme modelidir. Onlarca yıllık bilimsel araştırmayla kalp sağlığı ve uzun ömürle ilişkilendirilen bütüncül bir yaşam biçimi olarak kabul edilir.

Analog Bilgisayar

Sayıları ikili kod yerine dişli dönüşü, gerilim ya da basınç gibi sürekli fiziksel büyüklüklerle temsil ederek hesaplama yapan mekanik veya elektronik cihaz türü.

Asketizm

Asketizm, bireyin maddi zevklerden ve dünyevi rahatlıklardan bilinçli olarak uzak durarak manevi arınma, disiplin veya aydınlanma amacıyla benimsediği çilekar yaşam biçimidir.

B

Bağıl Nem

Bağıl nem, havadaki mevcut su buharı miktarının, o sıcaklıkta havanın taşıyabileceği maksimum su buharı miktarına oranının yüzde olarak ifadesidir. %60'ın üzerindeki bağıl nem seviyeleri, kapalı mekanlarda küf ve mantar üremesi için uygun koşullar yaratma eğilimindedir.

Bağışıklık Sistemi

Bağışıklık sistemi, vücudu bakteri, virüs ve diğer zararlı mikroorganizmalara karşı koruyan hücre, doku ve organlardan oluşan karmaşık bir savunma ağıdır. Doğuştan gelen (hızlı ama spesifik olmayan) ve edinilmiş (daha yavaş gelişen ama hedefe özgü hafızaya sahip) olmak üzere iki temel bileşenden oluşur; birçok besin ve yaşam tarzı faktörü bu sistemin etkinliğini doğrudan etkiler.

Beşinci Anayasa Değişikliği

ABD Anayasası'na 1791'de eklenen, kişileri kendi aleyhlerine tanıklık etmeye zorlanmaktan, çifte yargılanmaktan (aynı suçtan iki kez yargılanma) ve hukuki süreç olmadan yaşam/özgürlük/mülkten yoksun bırakılmaktan koruyan Haklar Bildirgesi maddesi. Miranda haklarının "susma hakkı" unsuru doğrudan bu maddeye dayanır.

Beytü'l-Hikme

Beytü'l-Hikme (Bilgelik Evi), Abbasi döneminde Bağdat'ta faaliyet gösteren, antik Yunan, Fars, Hint ve Süryani eserlerinin Arapçaya çevrildiği kütüphane ve çeviri ortamının adıdır. Kökeni Harun Reşid dönemindeki saray kütüphanesine (Hizanetü'l-Hikme) dayanır ve özellikle Halife Me'mun döneminde (813–833) bir gözlemevini de kapsayacak biçimde genişlemiştir. Birçok tarihçi burayı bir araştırma akademisinden çok, çeviri hareketinin merkezinde yer alan bir kütüphane olarak değerlendirir. Kurum, 1258'deki Moğol istilasında Bağdat'ın yağmalanmasıyla ortadan kalkmıştır.

Bilanço

Bilanço, bir işletmenin belirli bir tarihteki varlıklarını, borçlarını ve öz kaynaklarını gösteren temel finansal tablodur. "Varlıklar = Borçlar + Öz Kaynaklar" eşitliğine dayanır ve şirketin o ana kadarki mali durumunun bir anlık fotoğrafını sunar; gelir tablosundan farklı olarak belirli bir dönemi değil, tek bir zaman noktasını yansıtır.

Bilişsel Alan

Bilişsel alan, Bloom Taksonomisinin öğrenme hedeflerini zihinsel süreçlere göre sınıflandırdığı üç öğrenme alanından biridir; hatırlama, anlama, uygulama, analiz etme, değerlendirme ve yaratma basamaklarını kapsar.

Bilişsel Önyargı

Bilişsel önyargı, zihnin bilgiyi işlerken kullandığı sistematik kısayollar nedeniyle yargı ve kararlarda ortaya çıkan sapmalardır; bilişsel uyumsuzluk da bu geniş kategori altında yer alan önyargılardan biridir.

D

Dağıtık Sinir Sistemi

Dağıtık Sinir Sistemi, bir canlının sinir hücrelerinin (nöronlarının) tek bir merkezi beyinde toplanmak yerine vücudun farklı bölgelerine yayılmış olduğu sinirsel organizasyon biçimidir. Ahtapotlarda bu sistemin en belirgin örneği görülür: yaklaşık 500 milyon nöronun üçte ikisi, merkezi beyin yerine sekiz kolun içindeki bağımsız sinir kümelerinde (ganglionlarda) bulunur. Bu yapı sayesinde her kol, merkezi beyinden sürekli talimat almadan kendi motor kararlarını anlık olarak verebilir; bu da ahtapotların aynı anda birden fazla görevi paralel biçimde yürütmesini mümkün kılar.

Dekanlar

Antik Mısır astronomlarının gökyüzünde belirlediği, her biri öncekinden yaklaşık 40 dakika sonra ufukta doğan 36 yıldız grubundan her biri; gece saatinin dekanların doğuşuyla ölçülmesini sağlıyordu.

Dexiosis

Antik Yunanca kökenli, "sağ el" anlamına gelen dexios kelimesinden türeyen dexiosis, milattan önce 5. yüzyıldan itibaren Antik Yunan sanatında ve toplumsal yaşamında görülen el sıkışma jestidir. Mezar stellerinde ölümlüler arası vedalaşmayı ya da tanrılarla kurulan bağı simgelemek için sıkça betimlenmiştir ve modern el sıkışma geleneğinin en eski kültürel izlerinden biri kabul edilir.

Diferansiyel Kilidi

Diferansiyel kilidi, bir aracın sağ ve sol tahrik tekerleğini mekanik olarak birbirine kenetleyerek aralarındaki hız farkını ortadan kaldıran ve her iki tekerleğe eşit tork gönderilmesini sağlayan bir sistemdir; genellikle çamur, kar ya da kayalık gibi zorlu arazi koşullarında bir tekerlek tutunamadığında kullanılır.

Disbiyoz

Bağırsak mikrobiyotasındaki bakteri çeşitliliğinin ve dengesinin bozulması durumu. Disbiyoz; stres, depresyon, anksiyete ve bazı sindirim sorunlarıyla ilişkilendirilen, bağırsak-beyin ekseni araştırmalarında sıkça incelenen bir kavramdır.

DNA Metilasyonu

DNA metilasyonu, DNA'daki sitozin bazlarına metil (CH3) grubu eklenmesiyle gerçekleşen ve genellikle ilgili genin susturulmasına yol açan bir epigenetik mekanizmadır. Bu işaretler hücre bölünmesi sırasında kopyalanarak yeni hücrelere aktarılır, ancak gelişim, yaşlanma ve çevresel etkenlerle zamanla değişebilir.

Domal Yükselim

Yer kabuğunun derinliklerinden yükselen magmanın, üzerindeki tabakalı kayaçları patlatmadan aşağıdan yukarı doğru iterek kubbe biçiminde şişirmesiyle oluşan jeolojik yapıya domal yükselim denir. Richat Yapısı gibi oluşumların kusursuz simetrik görünümünün temel nedenidir.

E

Ekolokasyon

Ekolokasyon, bir canlının kendi çıkardığı sesin çevredeki nesnelerden yansıyıp geri dönmesini dinleyerek onların konumunu, mesafesini ve büyüklüğünü belirlemesini sağlayan biyolojik bir algılama yöntemidir. Başta yarasalar olmak üzere yunuslar ve bazı diş sıralı balinalar bu yeteneği av bulmak ve karanlıkta yön tayin etmek için kullanır. Sistem, gönderilen ses ile dönen yankı arasındaki zaman ve frekans farkının beyin tarafından anlık olarak işlenmesine dayanır.

Ekstremofil

Ekstremofil, çoğu canlı türü için ölümcül sayılabilecek aşırı sıcaklık, basınç, radyasyon, tuzluluk veya kuraklık gibi koşullarda hayatta kalabilen ve hatta gelişebilen organizmalara verilen genel addır. Tardigradlar, bazı bakteri türleri ve derin deniz canlıları bu kategoriye örnektir; bu canlıların hayatta kalma mekanizmaları, Dünya dışı yaşamın nerede aranması gerektiği konusunda astrobiyologlara ipucu vermektedir.

Elektromanyetik İndüksiyon

Elektromanyetik indüksiyon, değişken bir manyetik alanın yakınındaki bir iletken telde elektrik akımı oluşturması ilkesidir. 1831'de Michael Faraday tarafından keşfedilen bu prensip, jeneratörlerden trafolara, kablosuz şarj cihazlarından elektrikli araç şarj sistemlerine kadar modern elektrik teknolojisinin temelini oluşturur; bir bobindeki değişken akım, ikinci bir bobinde fiziksel temas olmadan akım indükler.

Elenkhos

Elenkhos, Sokrates'in diyaloglarında kullandığı, bir kişinin savunduğu bir görüşün çelişkilerini soru-cevap yoluyla ortaya çıkararak onu sorgulamaya ve düşüncesini gözden geçirmeye yönlendiren felsefi çürütme yöntemidir. Sokratik yöntemin merkezinde yer alan elenkhos, doğrudan bilgi vermek yerine karşı tarafın kendi akıl yürütmesindeki tutarsızlıkları fark etmesini amaçlar.

Empresyonizm

Empresyonizm, 1870'lerde Fransa'da ortaya çıkan; nesnenin kesin çizgilerini değil, ışığın ve anın izlenimini (empresyon) hızlı, görünür fırça darbeleriyle tuvale aktarmayı amaçlayan sanat akımıdır. Dönemin resmi sanat kurumlarınca reddedilen bu yaklaşım, zamanla modern sanatın en etkili dönüm noktalarından biri hâline gelmiştir.

Endorheik Havza

Endorheik havza, yağış ve nehirlerle topladığı suyu denize veya okyanusa akıtmayan, suyunu yalnızca buharlaşma yoluyla kaybeden kapalı bir drenaj sistemidir. Aral Gölü, Hazar Denizi ve Büyük Tuz Gölü gibi pek çok göl bu tür havzalarda yer alır. Bu sistemlerde nehir beslemesindeki herhangi bir azalma, gölün büyüklüğünde kalıcı ve hızlı bir küçülmeye yol açabilir.

Etimoloji

Etimoloji, bir kelimenin kökenini, zaman içinde geçirdiği ses ve anlam değişikliklerini ve hangi dillerden hangi yollarla günümüze ulaştığını inceleyen dil bilimi dalıdır. Kelimelerin izini genellikle yazılı kaynaklara, karşılaştırmalı dil analizine ve tarihsel ses değişim kurallarına dayanarak sürer.

Evaporit

Evaporit, göl veya deniz gibi mineral bakımından zengin suların güneş altında buharlaşması sonucu geride kalan çözünmüş tuzların çökelmesiyle oluşan tortul kayaç türüdür. Halit (kaya tuzu), jips ve borat gibi mineraller bu süreçle oluşur; Bolivya'daki Salar de Uyuni gibi büyük tuz düzlükleri, dünyanın en çarpıcı evaporit oluşumları arasında yer alır.

G

Gen Düzenleme

Gen düzenleme, bir organizmanın DNA dizisinde hedefli değişiklikler yapmayı sağlayan biyoteknoloji yöntemlerinin genel adıdır — belirli bir geni kesme, çıkarma, ekleme veya değiştirme işlemlerini kapsar. CRISPR-Cas9 gibi araçların geliştirilmesiyle bu işlemler eskisine göre çok daha hızlı, ucuz ve hassas hâle gelmiş; tarım, tıp ve temel biyoloji araştırmalarında yaygın olarak kullanılır hâle gelmiştir.

Geoglif

Geoglif, yeryüzünde büyük ölçekte oluşturulmuş, çoğunlukla ancak yüksekten bakıldığında bütünüyle görülebilen figür ya da desendir. Zeminden koyu taş veya toprağın kaldırılıp altındaki açık renkli katmanın açığa çıkarılmasıyla (negatif teknik) ya da taş dizilip yığılmasıyla (pozitif teknik) yapılır. Peru’daki Nazca Çizgileri, dünyanın en tanınmış geoglif topluluğudur.

Getiri Eğrisi

Bir hükümetin farklı vadelerdeki tahvillerinin faiz oranlarını vade sırasına göre gösteren grafiktir; normalde soldan sağa yükselir, ancak kısa vadeli faizlerin uzun vadelileri geçmesi durumunda 'ters' hale gelir.

Glutamat

Glutamat, proteinlerin yapı taşlarından biri olan ve doğada birçok gıdada doğal olarak bulunan bir amino asittir. Serbest hâldeki glutamat molekülleri, dildeki özel reseptörler tarafından algılanarak umami adı verilen beşinci temel tadı oluşturur. Monosodyum glutamat (MSG), bu bileşiğin sodyum tuzu olup gıda endüstrisinde tatlandırıcı olarak yaygın biçimde kullanılır.

Guinness Rekorlar Kitabı

Guinness Rekorlar Kitabı, dünya genelindeki insan başarıları, doğa olayları ve nesnel rekorları belgeleyip yıllık olarak yayımlayan referans kitabıdır. 1955'te Guinness Bira Fabrikası'nın genel müdürü Sir Hugh Beaver'ın bir av gezisinde çıkan "Avrupa'nın en hızlı av kuşu hangisi?" tartışmasına kesin bir cevap bulunamamasından esinlenerek ortaya çıkmıştır.

Güneş Rüzgarı

Güneş rüzgarı, Güneş'in dış atmosferi olan koronadan sürekli olarak uzaya yayılan, çoğunlukla elektron ve protonlardan oluşan yüklü parçacık akışıdır. Bu akış saniyede yüzlerce kilometre hızla hareket eder ve Güneş Sistemi'ndeki tüm gezegenlere ulaşır. Dünya'da manyetosferle etkileşime girerek kutup ışıklarının (aurora) oluşmasına, ayrıca zaman zaman uydu ve elektrik şebekelerini etkileyen geomanyetik fırtınalara yol açar.

K

Kamera Obskura

Kamera obskura, bir yüzeydeki küçük delikten ya da mercekten geçen ışığın, karanlık bir iç yüzeye dış sahnenin ters ve yanal olarak çevrilmiş görüntüsünü düşürdüğü optik düzenektir. Adı Latince "karanlık oda" anlamına gelir. 16. yüzyıldan itibaren ressamlar bu yansıyan görüntüyü kâğıt üzerinde takip ederek perspektifi ve ışığı doğru aktarmak için kullandı. Işığa duyarlı yüzeylerle birleştirildiğinde 19. yüzyılda fotoğraf makinesine dönüştü.

Karamelizasyon

Karamelizasyon, şekerlerin ısı etkisiyle (sofra şekeri için yaklaşık 160-170 °C) enzim olmadan parçalanarak kahverengi renk ve kendine özgü aroma bileşikleri oluşturması sürecidir. Maillard reaksiyonundan temel farkı, yalnızca şeker gerektirmesi, amino asit veya protein içermemesidir. Mutfakta çoğu zaman Maillard reaksiyonuyla aynı anda yürür; karamel sos, kavrulmuş soğan ve fırın ekmeğinin kabuğu tipik örnekleridir.

Karşılıklılık İlkesi

Karşılıklılık ilkesi, bir kişinin başkalarına, kendisine davranılmasını istediği şekilde davranması gerektiğini öngören etik bir ilkedir. "Altın Kural" olarak da bilinen bu ilke, farklı biçimlerde neredeyse tüm büyük din ve felsefi geleneklerde karşımıza çıkar ve karşılıklı saygıya dayalı ahlaki davranışın temel taşlarından biri sayılır.

Ken Aston

Ken Aston (1915–2001), futbolda sarı ve kırmızı kart sistemini tasarlayan İngiliz hakem ve ilkokul müdürüdür. 1966 Dünya Kupası’ndaki iletişim sorunlarının ardından, trafik ışıklarının renk mantığından esinlenerek kart fikrini geliştirdi; sistem ilk kez 1970 Meksika Dünya Kupası’nda uygulandı. Aston ayrıca siyah hakem formasını ve parlak renkli yan hakem bayraklarını futbola kazandırmış, FIFA Hakem Komitesi’nde uzun yıllar görev yapmıştır.

Kızıl Kayma

Kızıl kayma, bir gök cisminden gelen ışığın dalga boylarının olması gerekenden daha uzun, yani tayfın kırmızı ucuna kaymış görünmesidir. Yakın yıldızlarda bu kayma çoğunlukla Doppler etkisiyle, yani kaynağın uzaydaki hareketiyle açıklanır. Uzak galaksilerde gözlenen kozmolojik kızıl kayma ise galaksiler arasındaki uzayın genişlemesiyle ışığın dalga boyunun esnemesinden kaynaklanır ve evrenin genişlediğinin başlıca kanıtıdır.

Klasik Koşullanma

Klasik koşullanma, başlangıçta tepki doğurmayan nötr bir uyarıcının, biyolojik açıdan anlamlı bir uyarıcıyla defalarca eşleştirilerek tek başına o tepkiyi çıkarır hâle gelmesidir. Terim, İvan Pavlov'un köpeklerde mama ile bir zil ya da metronom sesini eşleştirip salya tepkisini koşullamasıyla tanımlanmıştır. Öğrenilen bu bağ istem dışı ve otomatiktir; sönme, kendiliğinden geri gelme ve genelleme gibi düzenliliklere tabidir.

Koklea

Koklea, iç kulakta bulunan salyangoz biçimindeki kemikli yapıdır; ses dalgalarının yarattığı mekanik titreşimi, içindeki binlerce mikroskobik tüy hücresi aracılığıyla beyne gönderilecek elektriksel sinyallere dönüştürür. Bu yapıdaki hücrelerin hasar görmesi işitme kaybı ve kulak çınlaması (tinnitus) gibi durumlara yol açabilir.

Kübit

Kübit (kuantum bit), kuantum bilgisayarların temel bilgi birimidir. Klasik bilgisayarlardaki bitin yalnızca 0 veya 1 değerini alabilmesinin aksine, kübit kuantum süperpozisyon sayesinde aynı anda hem 0 hem 1 durumunun bir kombinasyonunda bulunabilir — bu özellik, kuantum bilgisayarların belirli hesaplama türlerinde klasik bilgisayarlardan katlanarak hızlı olabilmesinin temelini oluşturur.

Kumran

Ölü Deniz'in kuzeybatı kıyısında, Ölü Deniz Parşömenleri'nin bulunduğu mağaralara yakın bir arkeolojik yerleşim yeri. Çoğunluk görüşüne göre burada, dönemin ana akım Yahudi otoritelerinden ayrılan çileci bir dini topluluk (muhtemelen Essenler) yaşıyordu; bazı araştırmacılar ise parşömenlerin tek bir mezhebe değil, dönemin çeşitli Yahudi çevrelerinden toplanmış daha geniş bir koleksiyona ait olabileceğini savunuyor.

Kütleçekimsel Mercekleme

Kütleçekimsel mercekleme, büyük kütleli bir cismin (örneğin bir galaksi kümesinin) çevresindeki uzay-zamanı bükerek arkasından geçen ışığın yolunu değiştirmesi olayıdır. Einstein'ın genel görelilik kuramından türeyen bu etki, astronomların uzak cisimlerin görüntüsünü büyütüp çarpıtmasının yanı sıra, ön plandaki kümenin -karanlık madde dahil- toplam kütlesini ölçmesine de imkân tanır.

Kuyrukluyıldız

Kuyrukluyıldız, çoğunlukla buz, toz ve kayaç parçacıklarından oluşan, Güneş'e yaklaştığında ısınıp buharlaşarak karakteristik kuyruğunu oluşturan küçük bir gök cismidir. Kuyrukluyıldızların Güneş çevresindeki her turunda geride bıraktığı toz izleri, Dünya'nın bu izlerden geçmesiyle meteor yağmurlarına yol açar.

L

Levha Tektoniği

Levha tektoniği, Dünya'nın en dış katmanının (litosfer) irili ufaklı levhalara bölünmüş olduğunu ve bu levhaların manto üzerinde yavaşça hareket ettiğini açıklayan jeolojik teoridir. Levhaların birbirine çarpması, birbirinden uzaklaşması veya birbiri yanından kayması; dağ oluşumu, deprem, volkanik faaliyet ve okyanus çukurları gibi büyük ölçekli yer şekillerinin oluşumunu açıklar.

Links Sahası

Links sahası, İskoçya kökenli, kumullar üzerine kurulu, ağaç yerine doğal otlar ve rüzgârla şekillenen kıyı tipi golf sahasını tanımlayan terimdir; St Andrews Eski Sahası bu tarzın en bilinen örneğidir.

Lityum İyon Pil

Lityum iyon pil, şarj ve deşarj sırasında lityum iyonlarının negatif elektrot (anot) ile pozitif elektrot (katot) arasında sıvı bir elektrolit içinde hareket etmesiyle çalışan, günümüzde akıllı telefonlardan elektrikli araçlara kadar geniş bir yelpazede kullanılan şarj edilebilir batarya türüdür. Yüksek enerji yoğunluğu ve nispeten uzun kullanım ömrü sayesinde 1990'lardan bu yana pil teknolojisinin baskın standardı hâline gelmiştir.

Lorenz Eğrisi

Lorenz eğrisi, bir toplumdaki nüfusun kümülatif yüzdesini, bu nüfusun sahip olduğu kümülatif gelir veya servet yüzdesine karşı gösteren bir grafiktir. 1905'te Max O. Lorenz tarafından geliştirilmiştir ve Gini katsayısının hesaplanmasının temelini oluşturur; eğri mutlak eşitlik doğrusuna ne kadar yakınsa gelir dağılımı o kadar eşittir.

Lümen

Lümen, bir ışık kaynağının gözle görülür olarak yaydığı toplam ışık miktarını, yani ışık akısını ölçen birimdir. Watt harcanan elektrik gücünü gösterirken, lümen doğrudan parlaklığı gösterir. Bir ampulün kaç lümen verdiği, hangi teknolojiyle (LED, halojen, floresan) üretildiğinden bağımsız olarak onun bir ortamı ne kadar aydınlatacağını belirler. Örneğin 800 lümen, geleneksel 60 wattlık bir akkor ampulün parlaklığına karşılık gelir.

lusiferaz

Lusiferaz, biyolüminesan canlılarda lusiferin adı verilen bir substratın oksijenle tepkimesini hızlandırarak ışık üretimini sağlayan enzim türlerinin genel adıdır.

M

Maillot Jaune

Maillot Jaune, Fransızca 'sarı forma' anlamına gelir ve Tour de France bisiklet yarışında o anki genel klasman liderinin giydiği ayırt edici formayı ifade eder. İlk kez 1919'da, yarışı düzenleyen L'Auto gazetesinin sayfa renginden esinlenerek kullanılmaya başlanmıştır. Günümüzde bisiklet sporunun en tanınan ve en prestijli sembollerinden biri kabul edilir.

Mandala

Sanskritçede "çember" anlamına gelen mandala, Hinduizm ve Budizmde evrenin sembolik bir temsili olarak kullanılan geometrik bir diyagramdır. Meditasyon ve ritüel amaçlarla kum, kumaş, boya ya da mimari biçimde oluşturulabilir; merkeze doğru ilerleyen iç içe halkalarıyla kaostan düzene, parçalanmadan bütünlüğe uzanan sembolik bir yolculuğu temsil eder.

Manyetoresepsiyon

Manyetoresepsiyon, bazı hayvan türlerinin Dünya'nın manyetik alanını algılayarak yön bulma, göç etme veya konumunu belirleme yeteneğidir. Göçmen kuşlar, deniz kaplumbağaları ve bazı balık türlerinde gözlemlenen bu duyu, halen tam olarak çözülememiş biyofizik mekanizmalara dayandığı düşünülmektedir.

Maraton

Maraton, atletizmde 42,195 kilometrelik mesafede koşulan uzun mesafe koşu yarışının adıdır. İsmini, MÖ 490'da Maraton Savaşı'nın zaferini Atina'ya duyurmak için koştuğu rivayet edilen antik Yunan haberci Pheidippides efsanesinden alır; modern olimpiyatlarda 1896'dan bu yana düzenli olarak koşulmaktadır.

Meissner Etkisi

Meissner Etkisi, bir malzemenin süperiletken duruma geçerken içindeki manyetik alanı dışarı atmasıdır. 1933'te Walther Meissner ve Robert Ochsenfeld tarafından keşfedilen bu olayda süperiletken, yüzeyinde oluşan kalıcı akımlarla dış manyetik alanı dengeleyen bir karşı alan üretir ve kusursuz diyamıknetik gibi davranır. Bu özellik, süperiletkenliği yalnızca sıfır dirençten ibaret olmayan ayrı bir hâl olarak tanımlar.

Mercan Polipleri

Mercan polipleri, resif ekosistemlerini inşa eden minik, yumuşak gövdeli deniz canlılarıdır. Sert mercan türleri deniz suyundan aldıkları kalsiyum ve karbonatı birleştirerek kalsiyum karbonattan sert bir dış iskelet (kalker) üretir; polip öldüğünde bu iskelet geride kalır ve yeni polip nesilleri üzerine yerleşerek büyümeye devam eder. Bu süreç binlerce yıl tekrarlandığında, tek tek mikroskobik canlıların izleri üst üste yığılarak Büyük Set Resifi gibi devasa yapılara dönüşür.

Metakognisyon

Metakognisyon, bir kişinin kendi düşünme ve öğrenme süreçleri hakkında farkındalık sahibi olması ve bunları izleyip yönlendirebilmesidir — basitçe "düşünme hakkında düşünme" olarak da tanımlanır.

Metakognisyon

Kişinin kendi düşünme ve öğrenme süreçlerinin farkında olması; bu süreçleri planlama, izleme ve değerlendirme yoluyla bilinçli şekilde yönetebilme becerisidir.

Metonik Döngü

Metonik döngü, 19 güneş yılının neredeyse tam olarak 235 kamer ayına (Ay'ın evrelerine) denk gelmesine dayanan astronomik bir periyottur. Bu örtüşme sayesinde ay ve güneş takvimlerini uyumlu tutmak isteyen lunisolar takvim sistemleri (Hicri-Şemsi, Yahudi takvimi gibi), belirli yıllara bir ek ay ekleyerek mevsimlerle ay evrelerini senkronize eder.

Mikrobiyoloji

Mikrobiyoloji, bakteri, virüs, mantar ve parazit gibi çıplak gözle görülemeyen mikroorganizmaların yapısını, işlevini ve diğer canlılarla etkileşimini inceleyen biyoloji dalıdır. Tıp, gıda güvenliği, tarım ve çevre bilimi gibi birçok alanda; hastalıkların teşhisinden antibiyotik direncinin izlenmesine kadar geniş bir uygulama yelpazesine sahiptir.

Modern Tasarım

Modern tasarım, 20. yüzyıl başında işlevselliği, sadeliği ve süslemeden arınmış geometrik biçimleri ön plana çıkaran; "form işlevi takip eder" ilkesine dayanan tasarım anlayışıdır. Bauhaus okulu, bu anlayışın mimari, mobilya ve endüstriyel tasarımda sistematik biçimde öğretilip yaygınlaştırılmasında öncü bir rol oynamıştır.

Mouseion

Mouseion, Antik Yunanca'da ilham perileri Musalar'a adanmış tapınak anlamına gelen ve İskenderiye'de kütüphaneyi de içine alan geniş kapsamlı bir bilim ve araştırma kurumunu tanımlamak için kullanılan terimdir. Gözlemevi, botanik bahçesi, ortak yaşam alanları ve devlet tarafından maaş bağlanan bilginleriyle Mouseion, günümüz araştırma üniversitelerinin uzak atası sayılır.

MRNA Aşı

mRNA (haberci RNA), hücre çekirdeğindeki DNA'da kodlanmış genetik bilgiyi, protein üretiminin gerçekleştiği ribozomlara taşıyan tek zincirli bir RNA molekülüdür. mRNA aşıları, vücudun kendi hücrelerine belirli bir proteini (örneğin bir virüsün yüzey proteinini) geçici olarak üretme talimatı vererek bağışıklık sistemini bu proteine karşı eğitir.

N

Nabatiler

Nabatiler, MÖ 4. yüzyıldan MS 1. yüzyıla kadar günümüzün Ürdün, güney İsrail ve kuzey Arabistan bölgelerinde etkili olan, başkentleri Petra'yı kayalara oyarak inşa eden eski bir Arap halkıdır. Kervan ticaret yollarının kesişim noktasında bulunmaları sayesinde özellikle tütsü ve baharat ticaretinde büyük zenginliğe ulaşmışlardır.

Nocebo Etkisi

Nocebo Etkisi, bir tedavi veya maddenin aslında zararsız olmasına rağmen, kişinin sahip olduğu olumsuz beklentiler nedeniyle gerçek yan etkiler yaşamasına veya mevcut semptomlarının kötüleşmesine neden olan psikobiyolojik bir fenomendir.

Nöroplastisite

Nöroplastisite, beynin yaşam boyu yeni sinir bağlantıları kurarak, mevcut bağlantıları güçlendirerek veya zayıflatarak kendini yeniden yapılandırabilme yeteneğidir. Öğrenme, hafıza oluşumu ve yaralanma sonrası iyileşme gibi süreçlerin temelinde yatan bu özellik, beynin sabit bir yapı değil, sürekli değişen dinamik bir sistem olduğunu gösterir.

Nükleosentez

Nükleosentez, atom çekirdeklerinin birleşerek (füzyon) veya parçalanarak (fisyon) yeni, daha ağır elementler oluşturduğu süreçtir. Yıldızların çekirdeğinde sürekli gerçekleşen bu süreç, süpernova patlamaları gibi aşırı enerjili olaylarda hızlanarak demirden daha ağır elementlerin (altın, uranyum gibi) evrende ortaya çıkmasını sağlar.

Nullum Crimen Sine Lege

Nullum crimen sine lege, Latince "kanunsuz suç olmaz" anlamına gelen hukuk özdeyişidir. Bir fiilin, işlendiği anda yürürlükte olan yazılı bir kanunla açıkça suç olarak tanımlanmamışsa suç sayılamayacağını ifade eder ve kanunilik ilkesinin temel unsurlarından biridir.

O

Olay Ufku

Olay ufku, bir kara deliğin çevresini saran ve kaçış hızının ışık hızını aştığı görünmez sınırdır; bu sınırı bir kez geçen madde veya ışık bir daha asla geri çıkamaz.

Oligonükleotid

Genellikle 20-200 baz uzunluğunda, tek zincirli kısa bir DNA veya RNA parçasıdır; DNA sentezinde ve DNA'ya veri yazma süreçlerinde temel yapı taşı olarak kullanılır.

Optik Karışım

Optik karışım, farklı renklerdeki küçük noktaların ya da lekelerin belirli bir mesafeden bakıldığında insan gözü tarafından tek bir renk olarak algılanması ilkesidir. Pointilist ressamlar, saf renkleri tuvalde fiziksel olarak karıştırmak yerine yan yana noktalar hâlinde uygulayarak bu etkiden yararlanmıştır. Günümüzde dijital ekranlardaki pikseller ve baskıda kullanılan CMYK nokta ızgaraları da aynı algısal ilkeye dayanır.

Orografik Yağış

Orografik yağış, nem yüklü bir hava kütlesinin dağ gibi bir yüzey engeliyle karşılaşınca yamaç boyunca yükselmeye zorlanması sonucu oluşan yağıştır. Yükselen hava genleşip soğur, içindeki su buharı yoğuşur ve yağmur ya da kar olarak çoğunlukla dağın rüzgarüstü yamacına düşer. Dağın öbür yüzünde ise alçalan hava ısınıp kuruduğu için yağış gölgesi denen kurak bölge oluşur.

Otofaji

Otofaji, hücrelerin hasarlı proteinleri ve organelleri parçalayıp geri dönüştürdüğü, açlık ve stres dönemlerinde daha aktif hale gelen hücresel temizlik mekanizmasıdır.

Otomatik Yazım

Sürrealist sanatçıların bilinçli denetimi devre dışı bırakarak, düşünmeden ve düzeltmeden mümkün olduğunca hızlı yazma ya da çizme yoluyla bilinçaltına ulaşmayı amaçladığı yaratım tekniğidir. André Breton ve Philippe Soupault'nun 1919 tarihli 'Les Champs magnétiques' adlı ortak çalışması, bu yöntemin ilk örneklerinden biri kabul edilir.

P

Pachacuti

Pachacuti (yaklaşık 1438-1471 arası hüküm sürdü), İnka İmparatorluğu'nu küçük bir Cuzco krallığından And Dağları boyunca uzanan büyük bir imparatorluğa dönüştüren dokuzuncu İnka hükümdarıdır. Machu Picchu dahil pek çok anıtsal yapının inşasını emretmiş, İnka idari ve dini sisteminin temellerini atmıştır.

Para Arzı

Para arzı, bir ekonomide belirli bir anda dolaşımdaki nakit para ile bankalardaki vadesiz ve bazı vadeli mevduatların toplamını ifade eden ve merkez bankalarınca M0, M1, M2 gibi farklı genişlikte ölçülen bir büyüklüktür. Kuantitatif gevşeme gibi genişletici para politikaları, bankacılık sistemine yeni rezerv ekleyerek para arzını büyütmeyi hedefler.

Pedagoji

Pedagoji, çocukların ve yetişkinlerin nasıl öğrendiğini, hangi öğretim yöntemlerinin etkili olduğunu inceleyen eğitim bilimi dalıdır.

Persona Non Grata

Persona non grata (istenmeyen kişi), bir devletin, başka bir ülkenin diplomatik temsilcisini ülkesinde artık kabul etmek istemediğini bildirdiği uluslararası hukuk statüsüdür. 1961 Viyana Diplomatik İlişkiler Sözleşmesi'nin 9. maddesine dayanan bu ilan, ev sahibi devletin herhangi bir gerekçe göstermeksizin kullanabileceği bir haktır. İlan edilen kişinin gönderen devlet tarafından geri çağırılması gerekir; aksi halde dokunulmazlığı fiilen ortadan kalkar.

piezoelektrik enjektör

Piezoelektrik enjektör, üzerine elektrik akımı uygulandığında milisaniyenin çok altında bir sürede şekil değiştirebilen piezoelektrik seramik veya kristal malzemelerle çalışan bir yakıt püskürtme elemanıdır. Bu hızlı tepki sayesinde bir yanma döngüsü içinde birden fazla kez açılıp kapanabilir; böylece dizel motorlarda ön püskürtme ve art püskürtme gibi ek enjeksiyon aşamaları yapılarak yanma daha kademeli, sessiz ve verimli hale getirilir. Common rail dizel enjeksiyon sistemlerinde yaygın olarak kullanılır.

PISA

PISA (Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı), OECD tarafından üç yılda bir düzenlenen ve dünya genelinde 15 yaşındaki öğrencilerin okuma, matematik ve fen bilimleri alanlarındaki yetkinliklerini karşılaştırmalı olarak ölçen uluslararası bir sınavdır. Sonuçları, ülkelerin eğitim politikalarını gözden geçirmesinde sıklıkla referans olarak kullanılır.

Probiyotik

Probiyotikler, yeterli miktarda alındığında bağırsak mikrobiyomunu destekleyerek konağa sağlık yararı sağladığı bilimsel olarak gösterilmiş canlı mikroorganizmalardır. Yoğurt, kefir, kombucha ve turşu gibi fermente gıdalarda doğal olarak bulunur; ayrıca kapsül veya toz formunda takviye olarak da tüketilebilirler. Etkileri türe ve suşa göre değişir — bu yüzden "probiyotik" tek bir madde değil, farklı bakteri ve maya türlerini kapsayan geniş bir kategoridir.

Prömiyer

Prömiyer, bir filmin, oyunun veya sahne eserinin halka açık ilk gösterimidir. Genellikle yapımcılar, oyuncular ve basın mensuplarının katıldığı, kırmızı halı gibi törensel unsurlarla desteklenen özel bir etkinlik olarak düzenlenir. Sinema tarihinde prömiyerler, bir eserin tanıtım kampanyasının ilk ve en görünür adımı sayılır.

S

Sallanma Dansı

Sallanma dansı, bir bal arısının uzaktaki bir yiyecek kaynağının yönünü ve uzaklığını kovandaki diğer arılara bildirmek için peteğin dikey yüzeyinde yaptığı, sekiz rakamını andıran tekrarlayan harekettir. Dansın ortasındaki düz "sallanma koşusu"nun dikeyle yaptığı açı yiyeceğin güneşe göre yönünü, koşunun süresi ise uzaklığını kodlar. Şifreyi 20. yüzyılın ilk yarısında Avusturyalı zoolog Karl von Frisch çözmüş ve bu çalışmayla 1973 Nobel Ödülü'nü paylaşmıştır.

Satın Alma Gücü Paritesi

Satın alma gücü paritesi (SAGP), farklı ülkelerdeki para birimlerinin, aynı mal ve hizmet sepetini satın alma gücüne göre karşılaştırılmasını sağlayan bir ekonomik ölçüm yöntemidir. Piyasa döviz kurlarının aksine yaşam maliyeti farklarını hesaba katar; bu yüzden ülkelerin gerçek ekonomik büyüklüğünü veya refah düzeyini karşılaştırmada, ham döviz kuruna göre daha gerçekçi bir tablo sunduğu kabul edilir.

Serotonin

Serotonin, beyindeki sinir hücreleri arasında sinyal iletimini sağlayan bir nörotransmitterdir (kimyasal habercidir). Ruh hali, uyku düzeni ve ağrı algısı gibi birçok süreci etkiler. Migren atakları sırasında serotonin düzeylerindeki ani dalgalanmaların, kan damarlarının davranışını ve trigeminal sinirin ağrıya duyarlılığını etkilediği düşünülür.

Soda Gölü

Soda gölü, drenajı olmayan (kapalı havza) bir alanda buharlaşmanın giren su miktarından fazla olması sonucunda içindeki karbonat ve bikarbonat tuzlarının yoğunlaşarak suyu alkali hâle getirdiği göl türüdür. Bu göllerin pH değeri genellikle 9-12 arasında olup, yalnızca bu aşırı koşullara uyum sağlamış özel mikroorganizma ve canlı türlerine ev sahipliği yapar.

Spiking Neural Network

Spiking Neural Network (dürtüsel sinir ağı), biyolojik nöronların çalışma biçimini taklit ederek bilgiyi sürekli sayısal değerler yerine zaman içinde ayrık elektriksel "dürtüler" (spike) hâlinde işleyen bir yapay sinir ağı türüdür. Geleneksel derin öğrenme ağlarına kıyasla çok daha az enerji tüketmesi, bu mimariyi nöromorfik çip tasarımlarının temel yapı taşı hâline getirmiştir.

Sürdürülebilir Yaşam

Sürdürülebilir yaşam, doğal kaynakları gelecek nesillerin ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan kullanmayı amaçlayan, günlük tüketim ve alışkanlıkları çevresel etkiyi azaltacak şekilde düzenleme yaklaşımıdır. Su, enerji ve atık yönetiminde küçük değişiklikler yaparak evsel ekolojik ayak izini küçültmeyi hedefler.

Sürdürülebilirlik

Sürdürülebilirlik, günümüzün ihtiyaçlarını, gelecek nesillerin kendi ihtiyaçlarını karşılama kapasitesinden ödün vermeden karşılamayı amaçlayan bir yaklaşımdır. Çevresel, ekonomik ve sosyal boyutları bir arada gözeten bu kavram; kompost yapımından yenilenebilir enerjiye kadar birçok günlük ve endüstriyel uygulamanın temel gerekçesini oluşturur.

Sütunsal Eklemlenme

Sütunsal eklemlenme, kalın bir lav veya magma tabakasının soğurken büzülmesi sonucu oluşan, genellikle altıgen kesitli, birbirine paralel çatlak ve sütun desenleridir. Giant's Causeway ve İzlanda'daki bazı bazalt oluşumları bu sürecin en bilinen örnekleridir.

T

Tespih

Tespih, tekrarlanan duaların, zikirlerin veya kutsal isimlerin sayısını takip etmek için ipe dizilmiş boncuklardan oluşan ibadet aracıdır. İslam’da genellikle 99 veya 33 boncukludur ve Allah’ın 99 ismini ya da namaz sonrası zikirleri saymak için kullanılır. Benzer araçlar Hinduizm ve Budizm’de mala, Katoliklikte rozaryo adıyla bulunur.

Tork Konvertörü

Tork konvertörü, klasik (otomatik) şanzımanlarda motor ile şanzıman arasında yer alan, gücü mekanik bir kavrama yerine hidrolik akışkan üzerinden aktaran bir bileşendir. İçindeki pompa çarkı motor tarafından döndürülür, ürettiği yağ akışı türbin çarkını çevirerek hareketi şanzımana iletir; bu sayede araç dururken motor boşta çalışmaya devam edebilir ve kalkışlar yumuşak olur. Akışkan aktarımı küçük bir verim kaybına yol açtığı için modern konvertörler belirli hızın üzerinde devreye giren bir kilitleme (lock-up) kavramasıyla donatılır.

Transdifferansiyasyon

Transdifferansiyasyon, olgunlaşmış ve belirli bir işleve özelleşmiş bir hücrenin, kök hücre evresine dönmeden doğrudan başka bir hücre tipine dönüşmesidir. Normal hücre gelişiminde bu tür dönüşümler tek yönlü kabul edilir, ancak bazı organizmalarda -örneğin ölümsüz denizanası Turritopsis dohrnii'de- hücreler bu tek yönlülüğü aşarak tamamen farklı bir doku tipine yeniden programlanabilir. Bilim insanları bu süreci, hasarlı dokuların onarımı ve yaşlanma karşıtı tedaviler için potansiyel bir model olarak araştırıyor.

Trilit

Trilit, iki dikey taşın üzerine yatay bir taşın yerleştirilmesiyle oluşan kapı biçimindeki megalitik yapı türüdür. Terim Yunanca 'üç taş' anlamına gelir. Stonehenge'in merkezindeki beş büyük trilit, ahşap marangozluk tekniklerine benzeyen çıkıntı-yuva eklemleriyle birleştirilmiş, bu da onu bilinen en gelişmiş prehistorik taş mühendisliği örneklerinden biri yapar.

Tunç Çağı

Tunç Çağı, insanlığın bakır ve kalayı birleştirerek tunç alaşımını yaygın biçimde kullanmaya başladığı, yaklaşık MÖ 3300-1200 yılları arasına tarihlenen tarih öncesi dönemdir. Bu dönemde şehir devletleri, yazı sistemleri ve uzun mesafeli ticaret ağları gelişmiş; Hititler ve Antik Mısır gibi büyük uygarlıklar bu çağda güçlerinin zirvesine ulaşmıştır.