Güney Peru’da, And Dağları ile Pasifik Okyanusu arasında kalan yaklaşık 450 kilometrekarelik kurak bir düzlükte, havadan bakıldığında beliren olağanüstü bir manzara vardır: kimi kilometrelerce uzanan düz çizgiler, üçgenler ve spiraller; kimi de bir kolibriyi, örümceği ya da maymunu betimleyen yüzlerce metrelik dev figürler. "Nazca Çizgileri" olarak bilinen bu işaretler, MÖ 500 ile MS 500 arasında bölgede yaşamış Nazca kültürü tarafından yapıldı ve 1994’ten beri UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alıyor.
Çölün Üzerindeki Dev Tuval
Nazca ve Palpa kasabaları arasındaki pampa, bu tür bir "çizim" için neredeyse ideal bir yüzeydir. Toprağın üstünü, demir oksitle kaplı olduğu için koyu kırmızımsı-kahverengi görünen bir çakıl tabakası örter. Bu tabakanın hemen altında ise çok daha açık renkli, sarımsı-gri bir alt toprak bulunur. Aradaki renk farkı, bütün çizimlerin sırrıdır.
Çizgiler Nasıl Yapıldı?
Nazcalılar herhangi bir şey "çizmediler"; tam tersine, yüzeyden malzeme kaldırdılar. Koyu renkli çakılların 10-30 santimetrelik ince üst tabakası bir şerit boyunca toplanıp kenara yığıldığında, altından açık renkli zemin ortaya çıkıyor ve çevresindeki koyu araziyle tezat oluşturan bir "negatif" hat beliriyordu. Uzun ve şaşırtıcı derecede düz çizgiler için ahşap kazıklar ile bunların arasına gerilen ipler kullanıldığı düşünülüyor; kazık deliklerinden bazıları hâlâ görülebiliyor. Hayvan figürleri ise büyük olasılıkla küçük bir taslaktan ölçek büyütülerek araziye aktarıldı. Teknik basit olduğu için, dev boyutlara rağmen çizimlerin yapımı ileri bir mühendislik değil, örgütlü iş gücü ve dikkatli planlama gerektiriyordu.
Ne Anlatıyorlar?
Çizgilerin amacı hâlâ tartışmalıdır. 1940’larda Paul Kosok ve ardından onlarca yılını bölgeye adayan matematikçi Maria Reiche, çizgilerin yıldızların ve Güneş’in hareketlerini gösteren dev bir astronomik takvim olduğunu öne sürdü. Bu görüş bugün büyük ölçüde terk edildi; çizgilerin yalnızca küçük bir bölümü gök cisimleriyle hizalı çıkıyor. Günümüzde en yaygın kabul gören açıklama, çizgilerin suyla ve bereketle ilgili törenlerde yürünen kutsal yollar olduğudur. Kurak bir bölgede yaşayan Nazcalılar için su hayatiydi; figürlerin ve hatların, yağmur ve verimlilik getirmesi umulan tanrılara sunulan, üzerinde ayin alaylarıyla yürünen adaklar olduğu düşünülüyor.
Neden 2.000 Yıldır Bozulmadılar?
Bu kadar kırılgan bir yüzey işaretinin binlerce yıl dayanması, aslında çizgilerin kendisi kadar dikkat çekicidir. Nazca Çölü, Dünya’nın en kurak yerlerinden biridir; bazı yıllarda ölçülebilir yağış neredeyse sıfırdır. Yağmur olmayınca çizgileri silecek akıntı da oluşmaz. Yer seviyesinde rüzgâr zayıftır ve koyu taşların gündüz ısınıp geceleri ısı yayması, zeminin hemen üzerinde çizgileri örtecek kum fırtınalarını bastıran ince bir sıcak hava tabakası yaratır. Ayrıca topraktaki alçı ve kireç, sabah sisiyle nemlenip kuruyunca hafifçe sertleşerek oyukları bir arada tutar. İzole konum da insan kaynaklı tahribatı yüzyıllarca sınırladı.
Yeniden Keşif ve Süren Sayım
Çizgiler yüzyıllar boyunca yerli halk dışında pek kimse tarafından bilinmiyordu. İspanyol tarihçi Pedro Cieza de León 1553'te bazılarından söz etse de asıl ilgi, 1920’lerde ve 1930’larda bölge üzerinde düzenli ticari uçuşların başlaması ve pilotların çölde garip şekiller gördüklerini bildirmesiyle doğdu. 1940’larda Amerikalı tarihçi Paul Kosok ve Alman matematikçi Maria Reiche alanı sistemli biçimde incelemeye başladı. "Çizgilerin Hanımı" olarak anılan Reiche, ömrünün büyük bölümünü figürleri ölçmeye, haritalamaya ve korumaya adadı; kendi parasıyla bekçi tuttu ve alanı araç trafiğine kapattırdı.
Sayım hâlâ bitmiş değil. Son yıllarda yapay zekâ destekli hava ve uydu görüntüsü taramaları, daha önce fark edilmemiş yüzlerce yeni figür ortaya çıkardı; bunların çoğu küçük ölçekli, tek bir hayvan ya da insan betimleyen çizimler. Bu keşifler, çizgilerin tek bir dönemde değil, yüzyıllar boyunca farklı gruplarca eklenmeye devam ettiğini gösteriyor.
Bugün Karşı Karşıya Oldukları Tehditler
Modern dönemde denge bozuldu. Pan-Amerikan Karayolu figürlerden birini (bir kertenkeleyi) ikiye böldü. Kaçak yerleşim, izinsiz araç girişi ve maden faaliyetleri baskı yaratıyor. 2014’te bir grup çevre eylemcisi "kolibri" figürünün yanına pankart açarken yüzeyde kalıcı ayak izleri bıraktı. İklim değişikliğiyle birlikte bölgeye düşen seyrek ama şiddetli yağışlar da yeni bir risk. Peru makamları bugün alanı sıkı biçimde koruyor; ziyaretçiler çizgilerin üzerine basamıyor, figürler ancak gözlem kulesinden veya küçük uçaklarla havadan görülebiliyor.